Features + Evenementen
Waarom je Berlin Atonal volgend jaar niet mag missen

Waarom je Berlin Atonal volgend jaar niet mag missen

10 oktober 2015

Het is alweer ruim anderhalve maand geleden dat het machtige Kraftwerk in Berlijn-Mitte het decor vormde voor een van de meest vooruitstrevende en spraakmakende moderne muziekfestivals ter wereld: Berlin Atonal. Dance.nl schetst een stukje geschiedenis en geeft je goede redenen om er volgend jaar bij te zijn.

Van 19 tot en met 23 augustus stroomde de voormalige elektriciteitscentrale aan de Köpenicker Strasse 70 vol met liefhebbers van elektronische muziek uit alle windrichtingen. Ook deze editie van Berlin Atonal – de derde sinds de doorstart van het festival in 2013 - hield de belofte in van nieuwe ervaringen voor alle zintuigen. Oprichter Dimitri Hegemann, in bredere kring vooral bekend als de man achter techno-club Tresor, gaf zelf al eens aan atonale klanken juist dan ‘verteerbaar’ te vinden, als je er visueel bij geprikkeld wordt. Of dat nu door middel van live performances, dans of beeldende kunst is, onze hersenen hebben hulp nodig om de soms zware kost – denk aan noise, drone en andere vormen van minimalistische elektronische muziek – te verwerken.
Hegemann had geen beter decor voor zijn festival kunnen bedenken dan het industriële Kraftwerk, een betonnen kathedraal met immens hoge plafonds, dikke steunpilaren en verborgen donkere ruimtes. De totale afwezigheid van daglicht en de buitengewone proporties – zelden zal je je als mens nietiger voelen dan bij je allereerste entree in dit gebouw – onderstrepen en illustreren het karakter van Berlin Atonal: een dagenlange expeditie door diepe krochten en langs rafelranden van een duister en oneindig lijkend universum, verontrustend en niet altijd zachtzinnig voor de zintuigen, maar wel razend interessant. Verwacht geen ear candy, maar de confrontatie met geluid dat je niet eerder hoorde en een daaruit voortvloeiend verruimd besef van waar hedendaagse elektronische muziek voor staat.

Nieuw elan

Berlin Atonal heeft een lange en bewogen geschiedenis, met wortels in de punkrock-scene van de jaren 80. Decor was toen nog SO36, de roemruchte club in de Oranienstrasse in Kreuzberg waar je in die tijd artiesten als Iggy Pop en David Bowie tegen het lijf kon lopen. Dimitri Hegemann probeerde met de later zeer beroemd geworden en inmiddels overleden kunstenaar Martin Kippenberger de cross-over te bewerkstelligen tussen experimentele muziek en hedendaagse beeldende kunst, en trok daarmee rauwe Berlijnse acts aan als Einstürzende Neubauten, Notorische Reflexe en Die Tödliche Doris.
In 1990, het jaar van de Duitse hereniging, verdween Berlin Atonal van het toneel. Hegemann concentreerde zich op een nieuwe ‘liefdesbaby’ met de naam Tresor, de club die zich sinds 2006 niet geheel toevallig in de kelder van het Kraftwerk in Mitte bevindt. Het duurde tot 2013 voor Berlin Atonal met nieuw elan in datzelfde Kraftwerk zijn herintrede deed. De line-ups bevatten namen als Murcof, Steve Reich en Moritz von Oswald en het avant-gardistische Cabaret Voltaire verzorgde tijdens de editie van 2014 een legendarisch eerste optreden in twintig jaar, wat iets zegt over de reikwijdte en het belang van het festival.
Dit jaar kon het toegestroomde publiek zich tijdens een vrijwel uitverkochte editie verheugen op headliners David Borden, Max Loderbauer, Alessandro Cortini, Ryo Murakami, Shackleton en Ben Frost. Maar het waren juist ‘mindere goden’ als Paul Jebanasam + Tarik Barri en Peder Mannerfelt die een siddering door het bloedrood verlichte Kraftwerk lieten lopen en op de toehoorders een onuitwisbare indruk achterlieten.

Koude rillingen

Geen toekomst zonder verleden, en Berlin Atonal zou Berlin Atonal niet zijn, als het geen plaats zou maken voor artiesten die aan de wieg stonden van het elektronische geluid. Daarom was het mooi op de eerste avond The Mother Mallard Ensemble te kunnen beluisteren. Het grote projectiescherm bleef nog even onbenut, want hier ging het puur om de muziek van de allereerste bespeler van de Minimoog: David Borden. Omringd door een ensemble van uitstekende musici bracht deze éminence grise anderhalf uur lang composities ten gehore die eigenlijk niets met atonale muziek te maken hadden, maar wel een tijdreis waren naar de periode waarin analoge synthesizers voor het eerst als instrument opdoken. In perfect samenspel met zijn zoon Gabriel, een gitaarvirtuoos, vormde Borden’s optreden een zachtaardige handreiking naar het publiek. Na afloop benadrukten Borden & zoon genoten te hebben van hun optreden voor wat zij een ‘appreciative crowd’ noemden. Het was de ideale opmaat naar wat de dagen erna zou volgen.
Max Loderbauer, bekend van zijn samenwerking met Moritz von Oswald en Ricardo Villalobos, had er geen moeite mee zijn toehoorders iets hardhandiger op te schudden. Met visual artist Jacek Sienkiewicz aan zijn zijde, voerde de reis vooral door een bar en kil Alpenlandschap, met bijbehorende grijstinten en koude rillingen. Vooraan staan bleek geen optie. Het geluid baande zich op zo’n heftige manier een weg door het middenrif, dat sommige toehoorders er zelfs een lichte misselijkheid aan overhielden. Maar indrukwekkend was het zeker.

Mother Mallard Ensemble met David en Gabriel Borden (Img: Bonita van Lier)

Buitenaardse schoonheid

De donderdag had een grote verrassing in petto: de Britse componist Paul Jebanasam in samenwerking met de Nederlandse visual artist Tarik Barri. Jebanasam, afkomstig uit Bristol, en Barri, tegenwoordig woonachtig in Berlijn, wisten al tijdens de editie van 2014 diepe indruk te maken. Nu presenteerden zij Jebanasam’s nieuwe stuk Continuum, een wereldpremière, en het beste te omschrijven als een aaneenschakeling van kosmische geluiden, aangevuld door caleidoscopische beelden die op het netvlies uiteenspatten. Het eerste deel katapulteerde het publiek naar het epicentrum van een zeer onheilspellend onweer. Het geluid was oorverdovend en het beeld bijna verblindend. Nauwelijks bekomen van het ‘natuurgeweld’ bevonden we ons plotseling in deep space, om getuige te zijn van wat nog het meest op de geboorte van een ster leek. De door Jebanasam opgetrokken soundscape leverde in combinatie met de beelden van Barri opnieuw een spektakel op van een daadwerkelijk buitenaardse schoonheid. Mind blowing was vooral de totale versmelting van geluid en beeld, en de opmerkelijke synchroniciteit. Het publiek registreerde het met open mond, velen tot op het bot ontroerd. In het aan dit artikel gelinkte interview, dat Dance.nl na afloop van Berlin Atonal met hem voerde, legt Tarik Barri uit hoe hij tot deze verbazingwekkende synergie weet te komen.
Na Jebanasam en Barri was het de beurt aan SUMS - een gemeenschappelijk project van Fransman David Letellier aka Kangding Ray en Barry Burns, lid van de Schotse formatie Mogwai - om het publiek op de been te brengen met hun energieke en ritmische sound. En ja, er werd zowaar hier en daar voorzichtig gedanst.

Tussen kunst en kitsch

Op vrijdag stond een showcase op het programma van het Scandinavische label Northern Electronics. Deze vond pas na middernacht plaats op stage Null, in een nog spaarzamer uitgelicht deel van het Kraftwerk. Maar voor het zover was, was er op de eerste verdieping de bizarre performance van de Zweedse producer Peder Mannerfelt, in techno-kringen bekend onder zijn moniker The Subliminal Kid. Mannerfelt heeft de reputatie een avonturier te zijn en getooid met een achterstevoren opgezette blonde pruik – de ultralange haren vóór zijn gezicht heen en weer zwiepend - bracht hij het publiek vanaf de eerste minuut in een staat van verwarring én opwinding. Mannerfelt’s muziek kenmerkt zich door opzwepende ritmes – eerder dit jaar bracht hij het opzienbarende album The Swedish Congo Record uit – en het hypnotiserende karakter ervan werd nog eens benadrukt door de achter hem geprojecteerde psychedelische, fel gekleurde videobeelden. Vooruitstrevend, intens en inderdaad bizar, zo zou je Mannerfelt’s optreden kunnen typeren, en het was precies wat je op een festival als Berlin Atonal hoopt mee te maken.
Ugandan Methods, het met veel tromgeroffel aangekondigde project van Regis en Ancient Methods, had het niet makkelijk hier overheen te gaan. Karl O’Connor - we kennen hem als de oprichter van het befaamde label Sandwell District - en Michael Wollenhaupt verloren zich in bombast, en de beelden die ze bij hun muziek toonden, maakten het geheel er bepaald niet beter op. We zagen een smeulende Jeanne d’Arc op een brandstapel, een scene uit de Franse film La Passion de Jeanne d’Arc uit 1928. Het fragment werd tot vervelens toe herhaald en als er al sprake was van enige zeggingskracht, was die na de tiende herhaling toch echt geheel verdwenen. Wat overbleef was kitsch, en dat is het laatste wat je in het Kraftwerk wilde tegenkomen.

Northern Electronics verrast en vermoeit

Voor de showcase van Northern Electronics had labelbaas Abdulla Rashim zijn paradepaarden van stal gehaald. Acronym, Vit Fana, Puce Mary, Abdulla Rashim zelf en Varg namen in deze volgorde bezit van de nacht. Acronym en Rashim kenden we al van hun lange sets vol doorwrochte techno in clubs als Studio 80. Hier was de belofte een live-set van maximaal een uur per artiest, waarbinnen de grenzen flink opgerekt zouden worden. De rode, of beter gezegd gitzwarte draad door de sets was een kakofonie van steeds indringender en onheilspellender klinkende geluiden. Vit Fana en Puce Mary deinsden er niet voor terug een microfoon te pakken en hun set te larderen met eigen keelklanken. Je had het bijna grunten kunnen noemen. Juist dat ‘buiten de lijntjes kleuren’ maakte de Northern Electronics showcase zo verrassend. Door het ontbreken van visuals was het echter behoorlijk taaie, en op den duur vermoeiende kost. Van het publiek, dat eerder op de avond via Peder Mannerfelt al in aanraking kwam met de intensiteit en duisterheid van Scandinavische atonale muziek, werd qua concentratie het uiterste verlangd. Des te ‘zoeter’ klonk de volgende nacht tijdens de aftershow de techno van head honcho Rashim. Die draaide achter het traliewerk van de Tresor een heerlijk dansbare set. En eerlijk is eerlijk: het was best een verademing na al het atonale ‘geweld’ van de nacht ervoor.

Geen ‘easy entertainment’...

Op zaterdag trok Berlin Atonal nog even een blik met grote namen open. Ryo Murakami, Alessandro Cortini en Shackleton zouden voor het nodige spektakel kunnen zorgen.
Murakami loste de verwachtingen niet helemaal in. Zou het de onvermijdelijke verzadiging zijn na drie dagen Berlin Atonal? Hoe dan ook: Murakami’s visuals waren niets anders dan bewegende abstracte schilderijen en zijn muziek eigenlijk, tja, best wel saai.
Cortini daarentegen trok voor zijn nieuwe compositie Sonno nog even wat registers open. Hij vertelde een coherent en vooral emotioneel verhaal. Niet bepaald aangenaam, maar vol grommend, dreigend en dwingend geluid. Een beetje vrijblijvend kijken en luisteren was er niet bij: Cortini eiste alle beschikbare aandacht van het publiek op.
De in Berlijn woonachtige Sam Shackleton toverde daarop volgend een klein orkest tevoorschijn voor de première van Powerplant, een serie nieuwe composities voor uiteenlopende instrumenten, variërend van xylofoon en gong tot verschillende vormen van percussie. Zijn performance liet veel ruimte voor improvisatie, wat leidde tot een trance voor zowel de uitvoerende musici als het aanwezige publiek. Ook nu weer geen ‘easy entertainment’, maar wel een kans om een ‘ander’ geluid met je oren op te vangen. En dat laatste is precies een van de essenties van Berlin Atonal: het oprekken van tot dan geldende referentiekaders.

…maar een must-go!

De laatste dag van Berlin Atonal beloofde een meer dan aardige uitsmijter te worden met namen als Samuel Kerridge, Lustmord en Ben Frost. Maar voor wie maandag weer in Nederland werd verwacht, zat er niets anders op dan zondagochtend af te reizen.
Het moet gezegd: Berlin Atonal vergt een dosis uithoudingsvermogen en is soms een aanslag op je oren – een goede nachtrust tussendoor is noodzakelijk en degelijke oordoppen bepaald geen overbodige luxe – maar wat een intens en met niets te vergelijken festival is dit. Het bloedrood uitgelichte Kraftwerk fungeert vijf dagen op rij als een kolossale baarmoeder voor geluid dat nauwelijks onder woorden te brengen valt. Het is tegelijkertijd rauw, donker, zinderend en hypnotiserend, en in feite de oorsprong van al het elektronische geluid dat we via techno en ook house in meer ‘gepolijste’ vorm gewend zijn tot ons te nemen. Alleen daarom al is dit festival een must-go voor iedereen die ook maar iets met elektronische muziek heeft. Of je nu beoefenaar of luisteraar bent, op Berlin Atonal hoor je niet alleen waar het geluid vandaan komt, maar ook waar het in de nabije toekomst naartoe gaat. Want dat dit festival trendsettend is, zal niemand die het ooit heeft beleefd tegenspreken.
In 2016 vindt Berlin Atonal plaats van 24 tot en met 28 augustus in hetzelfde machtige Kraftwerk aan de Köpenicker Strasse. Gun jezelf een ear blowing experience.

Zie de website van Berlin Atonal voor meer informatie over dit geluidsspektakel: www.berlin-atonal.com.

Txt & Imgs: Bonita van Lier

Advertentie
Party Tips